مطالعه کوهورت گلستان، بخشی از «مطالعه سرطان معده و مری در شمال ایران»، بزرگترین مطالعه کوهورت در خاورمیانه و شمال آفریقا و از مهمترین طرحهای پژوهشی پزشکی ایران است

 

 

شیوع بالای سرطان مری در گلستان، در دهه 70 میلادی توجه محققان بین المللی را به خود جلب کرده بود و بر این اساس تیمی از دانشمندان بین المللی با همکاری محققانی از دانشکده بهداشت و انستیتو تغذیه دانشگاه تهران، مطالعات خود را در این نقطه از ایران آغاز کردند. تحقیقاتی که پروفسور نیک دی، از آژانس بین المللی تحقیقات سرطان ، به عنوان سرپرست گروه تحقیقاتی، نقش مهمی برای انجام آن ایفا کرد؛ اما با تحولات سیاسی و وقوع انقلاب اسلامی در ایران، این تحقیقات که به مدت 8 سال به اجرا درآمده بود، نیمه تمام ماند.

 

گزارشهای مرکز ثبت سرطان آژانس بین المللی تحقیقات سرطان سازمان بهداشت جهانی در آن زمان ، شیوع سرطان مری در شمال ایران  را 165 مورد در هر 100 هزار نفر  در مردان و 195 مورد در هر 100 هزار نفر در زنان گزارش کرد .

 

 

کمربند سرطان مری در شمال ایران

 

این میزان شیوع سرطان مری در شمال ایران از جمله بالاترین شیوع سرطانها در یک منطقه از جهان محسوب می شد و به همین دلیل شمال شرق ایران به عنوان منطقه ای با بالاترین نرخ شیوع یک نوع سرطان (مری) در جهان، معروف و در کتابهای پزشکی مکرر  وارد شد.

 

تلاشهای تیم بین المللی دانشمندان به سرپرستی دکتر نیک دی و محققان دانشکده بهداشت و انستیتو تغذیه دانشگاه تهران (دکتر قدیریان، دکتر محبوبی، دکتر ارفع، دکتر نیک بین، دکتر آزردگان، دکتر آرامش، دکتر پیرنیا، دکتر مبرهن، دکتر دولتشاهی) و نیز دکتر کرپسی از ایتالیا همچنین به چند مطالعه موردی - شاهدی و اکولوژیک انجامید و در مجلات معتبر بین المللی به چاپ رسید؛ اما این مطالعات، به دنبال تحولات سیاسی و وقوع انقلاب اسلامی در ایران نیمه تمام ماند. در این سالها،  محققان نامبرده، توانستند فقط چندین فرضیه در مورد علل احتمال شیوع بالای سرطان مری در شمال شرق ایران مطرح  کنند

 

پس از نیمه تمام ماندن تحقیقات تیم بین المللی دانشمندان به سرپرستی دکتر نیک دی از آژانس بین المللی تحقیقات سرطان سازمان بهداشت جهانی، دکتر فرخ سعیدی استاد دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با کمک تیم پژوهشی جوان خویش بویژه دکتر سامان فهیمی، دکتر علیرضا سپهر و دکتر محمّد جعفر فره وش در سالهای 1372 - 1375 مطالعه جدیدی را در منطقه بندر ترکمن در خصوص علل شیوع بالای سرطان مری و معده در شمال ایران اجرا کرد که  این مطالعه نیز از دیگر زمینه های مطالعه اصلی مطالعه کوهورت گلستان به شمار می رود.

 

تیم اجرایی مرحله پایلوت مطالعه کوهورت گلستان

 

دکتر ملک زاده  و تعدادی از اعضای تیم اجرایی مطالعه اصلی کوهورت در گنبد

 

در ادامه و در سال 1376، دکتر ملک زاده ، استاد ممتاز دانشگاه علوم پزشکی تهران و رییس پژوهشکده بیماری های گوارش و کبد این دانشگاه،  به همراه تیمی 50 نفره از محققان با تجربه علوم پزشکی تهران و گلستان و با همکاری آژانس بین المللی تحقیقات سرطان سازمان بهداشت جهانی (IARC/WHO) ، موسسه ملی تحقیقات سرطان آمریکا (NCI/NIH)، مرکز تحقیقات سرطان دانشگاه کمبریج  انگلستان، (CRUK/Cambridge)، دانشگاه جانز هاپکینز آمریکا و دانشگاه کارولینسکای سوئد، مطالعه کوهورت گلستان را  با هدف شناسایی علل شیوع بالای سرطان مری در شمال شرق ایران با مرکزیت شهر گنبد کاووس ، ابتدا به صورت پایلوت بر روی  یکهزار و 57 نفر به اجرا درآورد.

 

 

 

گفت و گوی دکتر ملک زاده، با آیت الله نورمفیدی، نماینده ولی فقیه در استان گلستان در بازدید از کلینک اترک

 

تصویر بالا: بازدید دکتر ملک زاده از مرکز تحقیقات سرطان در چین پیش از اجرای مطالعه اصلی کوهورت

تصویر پایین: بازخوانی افراد شرکت کننده در مطالعه سال 48 سرطان  مری در آژانس بین المللی تحقیقات سرطان در لیون فرانسه

 

شرکت کنندگان در همایش سرطان معده و مری در تهران و و همایش سرطان معده و مری در چین

 

ملاقات دکتر ملک زاده با دکتر دی مکس پارکین برای برنامه ریزی نظام ثبت سرطان

 

دکتر ملک زاده، سه سال پیش از اجرای فاز پایلوت مطالعه، بررسی های مقدماتی درباره اجرای آن را در سال 1373 آغاز کرده و ملاقات و مذاکرات متعددی را با مقامات سیاسی و اجتماعی استان گلستان و دیدار با رهبران مذهبی و مسوولان استان برای مساعدت در اجرای مطالعه انجام داد. بازدید از مراکز تحقیقات سرطان دنیا از جمله مرکز تحقیقات سرطان در چین، مشورتهای مکرر با آژانس بین المللی تحقیقات سرطان سازمان بهداشت جهانی، تشکیل سمینار در محل آژانس تحقیقات سرطان و برگزاری همایش علمی مهمی با حضور محققان سرطان مری و معده با تجربه جهان در ایران و همچنین ایجاد نظام ثبت سرطان معده در اردبیل و سرطان مری در گلستان نیز بخشی از دیگر تلاشهای مقدماتی دکتر ملک زاده برای اجرای مطالعه بود.

 

 

آغاز مطالعه کوهورت گلستان

 

 

 

پس از آن در سال ۲۰۰۷ (1386)، با انتخاب تیمی بزرگ از پژوهشگران کشور ، مطالعه اصلی کوهورت بزرگ گلستان بر روی بیش از ۵۰ هزار نمونه بر اساس شاخص هایی چون سن، جنس ، میزان مصرف دخانیات ، میزان مصرف الکل، سطح سواد و میزان درآمد ، برای پیگیری به مدت ۱5 سال، به اجرا درآمد. اما پیش از اجرای این مطالعه، مطالعه  مقدماتی مورد - شاهدی، در سال 83 توسط پژوهشکده بیماری های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران به اجرا درآمد و نتایج آن در مجله BJC (مجله انگلیسی سرطان) به چاپ رسید. سپس مطالعه مورد - شاهدی سرطان مری و معده در کلینیک پیشرفته تخصصی اترک که برای انجام مطالعه کوهورت گلستان تاسیس یافته بود، اجرا شد و نتایج این مطالعه نیز در معتبرترین مجلات علمی جهان به چاپ رسید و هفت علت مهم مصرف چای داغ، مصرف آب غیرلوله کشی، مصرف تریاک، عفونت با میکروب هلیکوباکتر پیلوری ، مصرف سیگار، بهداشت پایین دهان و دندان، عدم مصرف سبزیجات و میوه جات، فقر و بیسوادی و استعداد ژنتیکی و سابقه خانوادگی را به عنوان عوامل خطر سرطان مری نام برد.

 

 

تاسیس کلینیک تخصصی پیشرفته «اترک» در بیمارستان خاتم الانبیا استان گلستان برای اجرای مطالعه

 

 

 

همزمان با اجرای مطالعه پایلوت مقدمات اجرای مطالعه اصلی کوهورت نیز فراهم شد و مطالعه بزرگ آینده نگر در زمینه سرطان در استان گلستان و با محوریت شهرستان گنبد به اجرا درآمد. نشست های متعدد استانی برای کمک به آماده سازی زمینه اجرای این مطالعه بزرگ برگزار و در نهایت مطالعه اصلی کوهورت گلستان در سال 86 بر روی 50 هزار فرد بالای 40 تا 75 سال به اجرا درآمد. افراد شرکت کننده شامل ساکنین 333 پارچه روستا از شهرستانهای گنبد کاووس، کلاله و آق قلا و نیز  10 هزار نفر از جمعیت شهری گنبد بودند که به صورت تصادفی از هر پنج منطقه شهری گنبد انتخاب شدند.

 

دکتر پورشمس از اعضای فعال مطالعه کوهورت گلستان در کنار جمعی از اهالی گنبد

 

نمونه های خون، ادرار، مو و ناخن افراد شرکت کننده در طرح گرفته شد. پرسشنامه تغذیه توسط افراد شرکت کننده در طرح پر شده، نحوه مصرف چای توسط هر فرد ثبت و درجه حرارت چای نوشیدنی افراد اندازه گیری شد. افراد همچنین تحت معاینات مقرر و تعریف شده در مطالعه قرار گرفتند. یک ماه پس از اجرای طرح، 80  یخچال در مرکز اجرای مطالعه کوهورت نصب شدند و تمام نمونه ها از کلینیک اترک به مرکز مطالعه کوهورت منتقل شدند. این نمونه ها به علت احتمال وقوع بلایای طبیعی و خطر از بین رفتن، به دو قسمت تقسیم شدند و یک قسمت از نمونه ها همراه با اپیدمیولوژیست آژانس بین المللی تحقیقات سرطان که برای بازدید اجرای طرح به ایران آمده بود، از گنبد به تهران و از تهران به مقر آژانس در لیون فرانسه منتقل شدند. به افراد شرکت کننده در طرح کارت عضویت شرکت در طرح داده شد و تمام شرکت کنندگان در 12 ماه یک بار به صورت تلفنی پیگیری شدند. در این بین هر ماه، پایگاه اطلاعات در کلینیک اترک و مرکز ثبت سرطان در استان گلستان بررسی می شدند تا موارد سرطان در افراد شرکت کننده در طرح شناسایی شوند. با توجه به روند طرح پیش بینی می شود این روند پیگیری تا 30 سال ادامه یابد. همچنین جلسات آموزشی برای جلب همکاری پزشکان متخصص در سطح شهرهای گنبد ، کلاله و آق قلا در طول سالهای اجرای مطالعه، ماهانه یک بار توسط دکتر رضا ملک زاده  برگزار و آموزشهای لازم به آنها داده شده است.

 

نمونه گیری از افراد شرکت کننده در مطالعه

در این مطالعه وسیع و بی سابقه در ایران، علاوه بر حمایت دولتمردان، مرکز بهداشت استان گلستان و شبکه های بهداشت شهرهای گنبد، کلاله و آق قلا و نیز کمکهای بی دریغ دکتر شهریار سمنانی رییس دانشگاه علوم پزشکی گلستان که نقش بسیار موثری در حمایت از اجرای طرح ایفا کرد، شاهد همکاری مراکز بین المللی شامل آژانس بین المللی تحقیقات سرطان (IARC) مرکز تحقیقات سرطان دانشگاه کمبریج، (CRUK) و... به همراه  ارائه منابع مالی و علمی از سوی آنها جهت کمک به اجرای طرح، ساماندهی و ثبت سرطان ها و ارائه خدمات تخصصی بودیم.

 

 

دستاوردهای مهم کوهورت گلستان در زمینه سرطان:

 

 

 

مطالعه کوهورت گلستان به دستاوردهای بسیار مهمی در زمینه سرطان ها از جمله سرطان های دستگاه گوارش فوقانی و بویژه سرطان مری دست یافت:

 

اثبات تأثیر  نوشیدنی های داغ بر ایجاد سرطان مری و ثبت جهانی آن

 

 

 

اثبات « تاثیر مصرف نوشیدنی های داغ بر ایجاد سرطان مری» دیگر دستاورد مطالعه بزرگ کوهورت گلستان به عنوان منطقه ای با بالاترین میزان شیوع سرطان مری در جهان بوده است که این دستاورد نیز توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان سازمان بهداشت جهلانی ثبت جهانی شده است.

این مطالعه که بر روی بیش از 50 هزار نفر انجام شده، نشان داد مصرف نوشیدنی های داغ، نخستین عامل خطر برای سرطان مری است و شانس ابتلا به سرطان مری افرادی که چای خود را ۲ تا ۳ دقیقه یا کمتر پس از سرو کردن می‌نوشند، در مقایسه با کسانی که چای خود را ۴ تا ۵ دقیقه بعد می‌نوشند،  ۱۰ برابر بیشتر است.

نوشیدن چای داغ باعث نفوذپذیری بیشتر مواد سرطانزا به داخل مجرای مری شده و افزایش احتمال ابتلا به سرطان را به دنبال دارد.

در این مطالعه درجه حرارت چای نوشیدنی نمونه های شرکت‌کننده، اندازه گیری شد.  بررسی ها حاکی از آن بود که ۳۹ درصد از افراد مورد مطالعه چای خود را با حرارت کمتر از ۶۰ درجه ، ۳۸٫۹ درصد با حرارت بین ۶۰ تا ۶۴ درجه و ۲۲ درصد با حرارت  ۶۵ درجه و بالاتر می‌نوشند و نوشیدن چای با درجه حرارت بالا، عامل مهمی در شیوع سرطان مری در منطقه شمال شرق ایران است.

 

 

«اثبات قطعیت سرطانزایی تریاک برای نخستین بار در جهان» ، ثبت جهانی آن و کسب مدال آژانس بین المللی تحقیقات سرطان

 

 

 

مطالعه بزرگ کوهورت گلستان، برای نخستین بار در جهان ثابت کرد که مصرف تریاک قطعا موجب ایجاد انواع سرطان شامل سرطان مری، حنجره، ریه، معده، لوزالمعده و مثانه می شود.

نتایج بررسی و پیگیری ۵۰ هزار و ۴۵ فرد شرکت کننده در مطالعه بزرگ کوهورت گلستان که ۱۷ درصد شرکت کنندگان آن شامل ۸ هزار و ۴۸۷  نفر، مصرف دائمی تریاک را گزارش و ۶ هزار و  ۴۶۶  نفر از افراد تحت مطالعه تا کنون فوت کرده اند نشان داده است که مصرف تریاک با افزایش میزان خطر مرگ و میر ناشی از کلیه علل مرگ و بویژه بیماری ایسکمیک قلبی و انواع سرطان در ارتباط است.

اهمیت این دستاورد مطالعه کوهورت گلستان درحالیست که جهان با فقدان مطالعات دقیق درباره «مصرف طولانی مدت» ترکیبات مواد مخدر و تاثیر آن بر بیماری های قلبی عروقی و انواع سرطان ، مواجه است و  اغلب مطالعات منتشر شده اخیر در این زمینه ، مطالعات موردی  گذشته نگر بوده است. این درحالیست که مطالعه بزرگ کوهورت در شمال شرق ایران (گلستان) که بالاترین درصد مصرف کنندگان تریاک و بیشترین شیوع سرطان مری در جهان را دارد، تنها مطالعه ای  است که اطلاعات دقیق و معتبری درباره تعداد زیادی از افراد (جمعیتی عمومی و نه جمعیتی خاص) که ترکیبات مواد مخدر را در طولانی مدت مصرف کرده اند، ارائه می دهد.

این دستاورد مهم مطالعه بزرگ کوهورت گلستان، منجر به کسب مدال آژانس بین المللی تحقیقات سرطان توسط پروفسور رضا ملک زاده، سرپرست مطالعه شد و با عنوان «سرطانزایی تریاک» در فهرست ثبت جهانی توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان قرار دارد.

 

 

ورود «گزارش ثبت سرطان ایران» به مرجع جهانی «سرطان در 5 قاره جهان» برای نخستین بار

 

 

 تهیه گزارش ثبت سرطان جمعیتی استان گلستان  در سال ۲۰۰۳  از جمله پیش نیازهای مطالعه کوهورت گلستان بود که به عنوان اولین گزارش رسمی از وضعیت سرطان در ایران وارد مرجع جهانی «سرطان در ۵ قاره جهان» شد. و با تداوم برنامه ثبت سرطان در طول اجرای مطالعه کوهورت،  هم اکنون مراکز ثبت سرطان جمعیتی در استانهای ایران تشکیل شده است.

 

 

تشکیل بیوبانک مدرن برای تشخیص زودهنگام بیماری ها و شناسایی عوامل خطر

 

 

با اجرای مطالعه بزرگ کوهورت گلستان، بیوبانک مدرن و جامعی از نمونه های بیولوژیک بیش از 50 هزار نفر از نمونه های شرکت کننده در طرح، برای تشخیص و درمان موثرتر بیماری ها تشکیل شده است. این بیوبانک ضمن کمک به محققان در شناسایی فاکتورهای خطر بیماری ها،  کاهش بروز بیماری ها و هزینه درمان آن در نظام سلامت ایران را به همراه خواهد داشت.

 

 

دستاوردهای مهم مطالعه کوهورت گلستان در سایر بیماری های مزمن

 

 

10 علت مهم مرگهای زودرس در ایران

 

دستاورهای  مطالعه بزرگ کوهورت گلستان هرگز به بیماری سرطان ختم نشد. بلکه نقطه آغاز و فرصت بی سابقه ای برای بررسی سایر بیماری های مزمن غیرواگیر بود که نتایج هر یک از بررسی های طولانی مدت، پاسخگوی سوالات مهمی در نظام سلامت ایران خواهد بود و کاهش بار بیماری های مزمن را به همراه خواهد داشت.

بیماری های غیرواگیر هم اکنون 80 درصد بار بیماری ها در کشور را به خود اختصاص داده اند و ايسکميک قلبي، سکته مغزي، تصادفات جاده‌اي، پرفشاري خون، آلزايمر، ديابت، بيماري مزمن انسدادي ريوي، بيماري مزمن کليوي، ساير بيماري هاي قلبي عروقي و سرطان معده از جمله بیماری های غیرواگیر و 10 علت مهم مرگ و میر در ایران به شمار می روند.

مطالعه کوهورت گلستان تا کنون با بررسی بیماری های مزمن همچون بیماری های قلبی عروقی، فشار خون، کلیوی، کبدی، و ... به دستاوردهای مهم کاربردی از جمله دو داروی پلی پیل برای پیشگیری از سکته های قلبی و مغزی و نیز سووداک برای درمان هپاتیت C دست یافته است. این مطالعه همچنین داده هایی  ارزشمندی در زمینه بیماری های مزمن  را در اختیار قرار داده است که بخشی از آنها در مطالعات جهانی همچون مطالعه جهانی بار بیماری مورد استفاده قرار گرفته است.

 

 دستاوردهای علمی و تربیت دانشمندان

 

 

مطالعه کوهورت گلستان به تمام اهداف از پیش تعیین شده خود دست یافته و  ضمن فراهم آوردن شواهد علمی کافی برای پیشگیری از بیماری های مزمن غیرواگیردار بخصوص سرطان های دستگاه گوارش و سکته های قلبی و مغزی ، نارسایی کلیه و کبد، همچنین زمینه مناسبی جهت انجام پژوهش های کاربردی  ایجاد کرده است و الگوی مناسبی برای طرح های پژوهشی مداخله ای بزرگ است. از سویی دیگر مطالعه کوهورت گلستان  ضمن تربیت دانشمندان جوان و  کمک به حفظ نیروی انسانی نخبه در کشور، در تولید علم و رشد علمی کشور نیز تاثیر گذار بوده  و ضمن جذب بودجه های تحقیقاتی از مراکز مهم علمی جهان، 30 فرصت مطالعاتی رایگان در اختیار محققان جوان قرار داده و تا کنون 120 مقاله از مطالعه کوهورت گلستان در نشریات معتبر بین المللی منتشر شده است.

 

مطالب مشابه