رییس پژوهشکده بیماری های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران با اعلام افزایش 5.5 برابری شمار افراد چاق و دو برابر شدن شمار مرگهای زودرس ناشی از بیماری های مرتبط با چاقی در ایران طی سه دهه گذشته، روند پرخوری و بی تحرکی در کشور را نگران کننده خواند

 
به گزارش پژوهشکده بیماری های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران، دکتر رضا ملک زاده، همزمان با «روز جهانی سلامت گوارش» امسال (29 می 2021/ 8 خرداد ماه 1400) که به دلیل روند فزاینده شیوع چاقی در جهان، از سوی سازمان جهانی گوارش (WGO) ، «اپیدمی در حال وقوع چاقی» نام گرفته است، گفت: در شرایطی که همه گیری بیماری عفونی کووید – 19 و کنترل آن، بخش اعظم تلاشهای نظام های سلامت را به خود جلب کرده و این موضوع بر توجه به عواقب برخی بیماری های مهم و تاثیرگذار بر مرگهای زودرس سایه افکنده است، انتخاب «اپیدمی در حال وقوع چاقی» به عنوان موضوع «روز جهانی سلامت گوارش» امسال ، فرصت ارزشمندی برای پرداختن به عواقب بهداشتی، اقتصادی و اجتماعی بسیار وسیع و مخرب چاقی و تاثیرات آن بر نظام سلامت جهان است.
رییس انجمن متخصصین گوارش و کبد ایران، با بیان این که عوارض حاد اپیدمی چاقی به عنوان یک بیماری مزمن اجتماعی قابل پیشگیری، اگرچه به آشکاری اپیدمی بیماری عفونی کووید -19 خود را نشان نمی دهد، اما قطعا خطرناکتر و ماندگارتر است ، در توضیح این مقایسه گفت: همان طور که سازمان جهانی گوارش نیز تاکید کرده ، جهان به شکل دوره ای با همه گیری بیماری های عفونی مواجه می شود، اما ما خوشبین هستیم که این اپیدمی ها، سرانجام با واکسن یا اقدامات دارویی و درمانی تحت کنترل در می آیند ؛ درحالی که اپیدمی بیماری چاقی که قدرت مخربتری هم دارد، در صورت عدم کنترل، همچنان بر شمار مرگهای زودرس در جهان بویژه مرگهای ناشی از سرطانها و بیماری های قلبی عروقی و سکته های قلبی و مغزی خواهد افزود.


به گفته وی، مطالعات بین المللی سه دهه گذشته نشان می دهد چاقی به عنوان بیماری پایه گذار یا تشدید کننده بسیاری از بیماری های مزمن غیرواگیر و عامل مرگهای زودرس، با وجود زنگ هشدار سازمان بهداشت جهانی در سال 1990، نه تنها هیچ توقف یا حتی کاهشی نیافته، بلکه موقعیت خود را به شکل نگران کننده ای، تثبیت و عمده مناطق جهان را تسخیر کرده است.

افزایش سه برابری چاقی در جهان

استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به افزایش سه برابری چاقی در جهان از سال 1975 تا کنون ، از ابتلای حدود 2 میلیارد بزرگسال 18 سال و بالاتر به اضافه وزن و چاقی خبر داد و افزود:  650 میلیون نفر از این مجموع را افراد چاق تشکیل می دهند. همچنین 38 میلیون کودک زیر 5 سال و بیش از 340 میلیون کودک و نوجوان 5 تا 19 سال جهان مبتلا به اضافه وزن و چاقی هستند و شیوع اضافه وزن و چاقی در بین کودکان و نوجوانان از 4 درصد در سال به 18 درصد در حال حاضر رسیده است.

10 برابر شدن شمار مرگهای ناشی از بیماری های مرتبط با چاقی در جهان

نویسنده همکار مطالعه جهانی بار بیماری ها، همچنین با اشاره به 10 برابر شدن میزان مرگهای ناشی از بیماری های مرتبط با چاقی در جهان  از 1995 تا کنون، گفت: 8 درصد از مرگهای جهانی ، ناشی از بیماری های مرتبط با چاقی است که این سهم به طور قابل توجهی در جهان متفاوت است و در برخی کشورها که عمدتا کم درآمد یا دارای درآمد متوسط هستند، به 15 درصد هم می رسد.

افزایش 5.5 برابری شمار افراد چاق در ایران

کم تحرکی حتی در روستاهای ایران افزایش چشمگیر یافته است

رییس انجمن متخصصین گوارش و کبد ایران در ادامه به وضعیت شیوع چاقی و اضافه وزن در ایران پرداخت و ضمن نگران کننده خواندن روند آن گفت: در حال حاضر 70 درصد ایرانیان به چاقی و اضافه وزن،  (47 درصد اضافه وزن و 23 درصد چاقی) مبتلا هستند و 4.5 درصد جمعیت کشور نیز چاقی مفرط (مرضی) دارند.  شمار افراد چاق در ایران از سال 1980/ 1359 تا کنون  5.5 برابر و تعداد افراد دارای اضافه وزن 3.5 برابر شده است.

به گفته وی، عمده ترین علت این میزان از رشد چاقی در ایران همانند بسیاری از کشورهای درحال توسعه ، پرخوری و کم تحرکی است : میزان مصرف کالری روزانه ایرانی ها طی  دو دهه گذشته از 2 هزار به 3 هزار کالری رسیده و این درحالیست که 90 درصد ایرانیان (هر دو جنس) فعالیت فیزیکی کافی ندارند که سهم زنان در کم تحرکی بیش از مردان است. این روند نگران کننده در ایران به گونه ای است که کم تحرکی حتی در روستاها نیز به طرز چشمگیری افزایش یافته است.

شیوع 20 درصدی و 34 درصدی چاقی در مردان و زنان ایرانی
روند نگران کننده اضافه وزن و چاقی در نوجوانان ایرانی

وی با یادآور شدن رتبه اضافه وزن و چاقی ایرانیان در جهان گفت: بر اساس آخرین رتبه بندی جهانی چاقی و اضافه وزن (1975 - 2016) ، رتبه جهانی چاقی مردان و زنان بزرگسال ایرانی به ترتیب 87 و 41 است. همچنین میزان شیوع چاقی در مردان بزرگسال ایرانی 20 درصد و در زنان ایرانی 34 درصد است.

دکتر ملک زاده، افزود: در حال حاضر شاهد افزایش بیش از ۲۰ درصدی شیوع «اضافه وزن» در بین نوجوانان ایرانی نسبت به چهار دهه گذشته هستیم. رتبه اضافه وزن دختران و پسران 19 سال ایرانی با صعود 28 و 24 پله ای ، از رتبه 96 و 105 به رتبه های 68 و 81 رسیده است!همچنین شیوع اضافه وزن در دختران از 6 درصد به بیش از 26 درصد و در پسران  از 3 درصد به 24 رسیده است. در رتبه بندی جهانی چاقی هم، دختران 19 سال ایرانی دارای رتبه  55 و پسران در رتبه 74 هستند و به ترتیب 43 و 39 پله، وضعیت چاقی نوجوان ایران طی چهار دهه گذشته، بدتر شده است. در حال حاضر میزان شیوع چاقی در بین دختران نوجوان ایرانی  9 درصد و پسران 7 درصد است که در مجموع این روند، نگران کننده است.

رد پای چاقی در فهرست بلندی از بیماری های مزمن غیرواگیر

رییس پژوهشکده بیماری های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران با تاکید بر سهم قابل توجه چاقی در بروز بیماری های عامل مرگهای زودرس گفت: رد پای چاقی در فهرست بلندی از بیماری های مزمن غیرواگیر قابل مشاهده است . سرطانها ( پستان، روده بزرگ، تخمدان ، پروستات ، کبد ، کیسه صفرا ، کلیه و ...(، بیماری های ایسکمیک قلبی، سکته های قلبی و مغزی، دیابت، کبد چرب غیرالکلی، بیماری انسداد مزمن ریوی ، نارسایی مزمن کلیوی، فشار خون بالا، اختلال در چربی خون، اختلالات اسکلتی - عضلانی و آرتروز ، بیماری های کیسه صفرا، اختلالات روانشناختی و روانپزشکی  و اخیرا بیماری کووید -19 و در نهایت ناتوانی ناشی از بیماری های مرتبط با چاقی و مرگهای زودرس (زیر 70 سال) و خیلی زودرس (زیر 50 سال) همگی با چاقی ارتباطی وسیع و عمیق دارند.

افزایش دو برابری مرگهای زودرس ناشی از بیماری های مرتبط با چاقی در ایران

دکتر ملک زاده همچنین سهم چاقی در مرگهای زودرس ناشی از بیماری ها را قابل توجه توصیف کرد و گفت: بیشترین سهم  چاقی در مرگهای زودرس ناشی از بیمارها، مربوط به مرگهای قلبی - عروقی با سهم 70 درصدی است. همچنین یک سوم سرطانها نیز با چاقی مرتبط هستند. در پاندمی اخیر بیماری عفونی کووید -19 ، تحقیقات انجام شده نشان داد شانس مرگ در بیماران چاق مبتلا به شکل حاد کووید -19 نسبت به مبتلایان غیرچاق بالاتر است.

رییس انجمن متخصصین گوارش و کبد ایران همچنین با اشاره به افزایش دو برابری مرگهای ناشی از بیماری های مرتبط با چاقی طی سه دهه گذشته در ایران گفت: سالانه 380 هزار مرگ در ایران رخ می دهد که 177 هزار مورد آنها  زودرس (زیر 70 سال) هستند. از این میزان 88 هزار مرگ خیلی زودرس (زیر 50 سال ) است. ایسکمیک قلبی، سکته مغزی، سرطانها، دیابت، انسداد ریوی مزمن،  نارسایی مزمن کلیوی، نارسایی مزمن کبدی از مهمترین علل مرگهای زودرس در ایران هستند که چاقی با تمام این بیماری ها رابطه بسیار نزدیکی دارد.

چاقی شکمی، پیش بینی کننده بسیار قوی تر در احتمال بروز بیماری های مرتبط با چاقی

استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران سپس به راهکارهای پیشگیری از چاقی و کنترل آن پرداخت و به نکته هشدارآمیزی در این زمینه اشاره کرد و گفت: شاخص توده بدنی اگرچه ابزار اصلی سنجش اضافه وزن و چاقی است، اما مطالعات انجام شده نشان می دهند که شاخص های چاقی شکمی (خطرناک ترین نوع چاقی ) پیش بینی کننده های بسیار قوی تری در احتمال بروز بیماری های مرتبط با چاقی ، نسبت به شاخص های چربی عمومی هستند.

وی گفت: اندازه مناسب دور شکم در زنان 88 سانت  و در مردان  102  سانت است و اندازه بیش از این مقدار برای دور شکم، علامت هشدار بیماری های مرتبط با چاقی بویژه کبد چرب غیرالکلی است.

دکتر ملک زاده ، پرهیز از پرخوری را مهمترین راهکار پیشگیری از اضافه وزن و چاقی دانست و گفت: هر فرد بزرگسال به طور متوسط نیازمند دریافت روزانه  1500 کالری و این درحالیست که دریافت کالری روزانه ایرانی ها درحال حاضر، سه هزار کالری و دو برابر میزان مورد نیاز است.

مصرف بیش از دو برابر استاندارد قند و نمک در ایران

رییس انجمن متخصصین گوارش و کبد ایران، بر محدود کردن مصرف قند، نمک و چربی ها برای پیشگیری از چاقی و اضافه وزن تاکید کرد و افزود: مصرف بیش از اندازه انواع قند باعث افزایش تولید چربی در کبد و منجر به ایجاد بیماری می شود. در حال حاضر سرانه مصرف قند در ایران 66 گرم در روز است؛ درحالی‌که بر اساس توصیه های سازمان بهداشت جهانی این میزان نباید بیشتر از 25 گرم در روز باشد. همچین مصرف روزانه نمک در کشور بیش از دو برابر استاندارد جهانی ( ۵ گرم در دنیا و 11  گرم در ایران) است و مصرف نمک تنها ۱۲ درصد مردم ایران،  محدوده سالم را رعایت می کند.

پرهیز از پرخوری و فعالیت بدنی منظم بهترین راهکار پیشگیری از چاقی و کنترل آن

استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران، مصرف سبزیجات تازه و میوه در طول روز را دارای تاثیرات بسیار مطلوب در کاهش چاقی و پرخوری و کمک به حفظ سلامت بدن در برابر بیماری ها دانست و گفت: مصرف یک میوه  در هر یک از وعده های چندگانه روزانه ، بهتر از مصرف چند میوه همزمان  در یک وعده  است.

وی همچنین مصرف حبوبات و غلات که ارزش پروتئینی بالایی دارند را یکی از راه های موثر در پیشگیری از چاقی و اضافه وزن برشمرد و گفت: تحقیقات نشان داده اند که مصرف حبوبات، غلات سبوس دار و مغزها در پیشگیری از بیماری ها و سرطانها و اساسا در پیشگیری از پرخوری و چاقی موثرند.

دکتر ملک زاده، بیماری چاقی را از عوارض مهم کم تحرکی و بی تحرکی توصیف کرد و افزود: پرهیز از پرخوری و ورزش منظم بهترین راهکار پیشگیری از چاقی و کمک به درمان آن است. فعالیت بدنی منظم شامل 40 دقیقه ورزش روزانه که موجب تعریق شدید بدن شود یا 150 تا 300 دقیقه ورزش با شدت متوسط به شکل هفتگی و مستمر است.

مداخلات شناخته شده کنترل و درمان چاقی

به گفته رییس انجمن متخصصین گوارش و کبد ایران، به طور کلی سه روش شناخته شده برای درمان چاقی و اضافه وزن در افراد بالغ وجود دارد:  مداخلات بر روی شیوه زندگی، درمان دارویی، و جراحی معده.

مداخلات سبک زندگی

وی گفت: مطالعات زیادی بر روی مداخلات موثر بر سبک زندگی، به ویژه بر روی بهبود برنامه غذایی و فعالیت بدنی انجام شده است که نتایج آنها نشان داده اند با مداخلات متمرکز به مدت دست کم یک سال، وزن بدن به طور متوسط ۵ تا ۱۰ درصد کاهش پیدا میکند و مداخلات با شدت و زمان کمتر، در بستر خدمات اولیه سلامت، اثربخش نیستند و با گذشت زمان، وزن مجددا تا حدودی افزایش پیدا میکند.

مداخلات درمانی و دارویی چاقی

وی گفت: در راستای کمک به تولید داروهای کاهش و کنترل وزن، تحقیقات زیادی برای شناسایی جهش های ژنی موثر در بروز چاقی انجام شده و مطالعات مرتبط با ژنوم در حال بررسی و شناسایی بیشتر این جهش ها هستند.

دکتر ملک زاده افزود: به طور کلی، اضافه شدن درمان دارویی برای افرادی که با مداخلات بر روی شیوه زندگی موفق به کاهش وزن نمی شوند، اثربخش است. علاوه بر کاهش وزن ناشی از بهبود شیوه زندگی، با اضافه شدن درمان دارویی، وزن به طور متوسط ۳ تا ۹ درصد  (در مجموع بین ۸ تا ۲۰ درصد) کاهش پیدا می کند.

وی تاکید کرد: درمان دارویی همراه با بهبود سبک زندگی به مدت دست کم یک سال ، از مداخلات منحصر به سبک زندگی، از نظر بالینی اثربخش تر است. میزان کاهش وزن در ابتدای درمان (۱۲ هفته اولیه) پیشگویی کننده اثربخشی مداخلات در درازمدت است و می تواند برای بازبینی برنامه درمانی مورد استناد قرار گیرد.

رییس پژوهشکده بیماری های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران، همچنین تحقیقات در زمینه تولید داروهای موثر بر پیشگیری از بروز چاقی را مورد اشاره قرار داد و گفت: تازه ترین تحقیقاتی که بر روی بزرگسالان مبتلا به چاقی و چاقی مفرط انجام و نتایج آن طی مقاله ای در  مجله پزشکی مشهور «نیوانگلند» منتشر شده، نشان از تاثیر تزریق هفتگی «سماگلوتید» ( دارویی که سیستم کنترل اشتها در مغز را هدف قرار داده و احساس گرسنگی را کاهش می دهد) بر کاهش 10 درصدی وزن بدن داشته و می تواند به عنوان مکمل مداخله در سبک زندگی در کاهش قابل توجه وزن افراد مبتلا به چاقی استفاده شود.

مداخلات دارویی در درمان چاقی کودکان

دکتر ملک زاده یادآور شد: مطالعات بر روی اثربخشی دارویی در کودکان مبتلا به چاقی در مقایسه با بالغین چاق ، کمتر هستند. در کارآزمایی های بالینی، اثربخشی درمان های دارویی در کودکان برعکس بالغین از اثربخشی مداخلات بر روی سبک زندگی کمتر بوده است و برنامه های غذایی که به دقت و بسته به نیاز کودک تهیه شده باشند اثربخشی خوبی در میان کودکان دچار چاقی مفرط داشته اند.

وی تاکید کرد: در مجموع، چشم انداز مدیریت چاقی در جهان اگرچه با داروهای جدید تغییراتی کرده و گزینه های بیشتری را پیش رو داریم، اما همواره باید به بیماران مبتلا به چاقی این نکته را مورد تاکید قراردهیم که چاقی نتیجه یک انتخاب نادرست در سبک زندگی و بدتر از آن پافشاری بر آن است. بنابراین هیچ درمانی موثرتر از پرهیز از پرخوری و داشتن فعالیت فیزیکی کافی  نیست.

جراحی معده موثرترین درمان چاقی مفرط در درازمدت

رییس انجمن متخصصین گوارش و کبد ایران با اعلام این که در حال حاضر، 4.5 درصد جمعیت ایران مبتلا به چاقی مفرط (مرضی) و نیازمند جراحی معده هستند ، گفت: جراحی اسلیو معده (جراحی معده که طی آن قسمتی از معده برای کاهش مصرف غذا ، برداشته و معده بیش از 70 درصد از اندازه اصلی خود کوچکتر می شود ) برای بیماران مبتلا به چاقی مفرط، موثرترین درمان در درازمدت است.

کاهش عوارض جراحی معده بر اساس مطالعات

وی افزود: طی ده سال گذشته میزان عوارض جراحی معده،  75 درصد کاهش یافته است. پیگیری  5 ساله بیماران چاق مبتلا به کبد چرب غیرالکلی (NASH ) در یک مطالعه نشان داده است که اثرات مفید جراحی معده به وضوح ماندگار بوده و منجر به کاهش مداوم التهاب کبد شده است. در افراد مبتلا به چاقی مفرط که دچار دست کم یک عامل خطر دیگر هم باشند، جراحی معده می تواند علاوه بر کاهش وزن از عوارض دیگر چاقی نیز پیشگیری کند. این عوارض شامل بروز یا عود دیابت، پرفشاری خون، اختلال در چربی های خون، آپنه در خواب، اختلال های روانی و اجتماعی هستند. عوارض شدید پس از جراحی بسیار نادر است و کمتر از ۲ درصد افراد چاق که نیازمند جراحی و درمان دارویی هستند تحت درمان و مراقبت قرار دارند. بیشتر بیماران 12 یا 24 ماه پس از عمل جراحی معده به حداکثر کاهش وزن خود می رسند که تقریبا یک سوم وزن کلی بدن آنها خواهد بود.

فوق تخصص بیماری های گوارش و کبد گفت: به دلیل کاهش قابل توجه ظرفیت معده ، بیماران باید 3 وعده غذایی و حداکثر دو میان وعده در روز داشته باشند. رژیم غذایی باید متعادل و شامل 80 تا 100 گرم پروتئین باشد تا از کمبود پروتئین در بدن جلوگیری شود. به طور کلی بیماران پس از جراحی معده ، همچنین نیازمند ارزیابی های آزمایشگاهی هستند.

درمان بهتر چاقی مفرط با تیم درمانی متخصصان و حمایت خانواده ها

وی تاکید کرد: به طور کلی درمان چاقی مفرط نیازمند تیم درمانی متشکل از متخصصین در رشته های مختلف از جمله جراحان، فوق تخصصهای گوارش، متخصصان چاقی و تغذیه و روانشناسان است. ولی در اکثر جوامع این امکانات وجود ندارد. علاوه بر یک تیم درمانی مجهز، درمان چاقی مفرط به مجموعه ای از مداخلات جراحی و شیوه زندگی و داروهای ضد چاقی نیاز دارد. مطالعات نشان دادهاند مراقبتهایی که از سوی تیم متشکل از متخصصان مختلف ارائه شده باشد، به همراه حمایت خانواده می تواند به کاهش و حفظ وزن افراد کمک کند. برنامه هایی که توسط تیمی متشکل از متخصصان در رشته های مرتبط تهیه شده باشد، بیشترین اثربخشی را داشته اند ولی با مشکلاتی نظیر هزینه بالا، عدم پوشش بیمه، قطع برنامه، عدم دسترسی کافی به خدمات و افزایش مجدد وزن پس از خاتمه برنامه مواجه هستند.

نویسنده :فرشته هاشمی

اشتراک گذاری در شبکه های اجتماعی