«برنامه کنترل سرطان» درحالی امروزه به یکی از اولویتهای اصلی سازمان بهداشت جهانی تبدیل شده که شمار قربانیان سرطان ها، روند فزاینده ای یافته است. سرطان، تنها در سال 2015 باعث مرگ بیش از 8.7 میلیون نفر شده است.  آژانس بین المللی تحقیقات سرطان در گزارش 2018 خود که به بررسی 36 نوع سرطان در 185 کشور جهان پرداخته ، برآورد کرد که جهان با بیش از 18 میلیون مورد جدید بروز سرطان مواجه شده که 9 میلیون مورد آن به مرگ منجر خواهد شد. طبق این گزارش،  یک پنجم مردان و یک ششم زنان در طول زندگی، به سرطان مبتلا شده اند.

در ایران، طی سال 2015،  تعداد ۳۸۵ هزار مرگ روي داده که ۱۲٫۸ درصد آن (حدود ۴۹ هزار مرگ در هر دو جنس زن و مرد) ناشي از مجموع سرطان‌ها بوده است. این رقم نسبت به 25 سال پیش از آن،  ( سال ۱۹۹۰) که معادل ۲۴ هزار مورد بوده ، حدود دو برابر شده است؛ هر چند که متوسط نرخ بروز سرطان و مرگهای ناشی از آن در ایران همچنان از متوسط دنیا پایین تر است؛ متوسط بروز سالانه سرطان در دنیا 182 در هر 100  هزار نفر ، در کشورهای اروپایی ، 267 در  هر 100 هزار نفر و در آمریکا 318 در هر 100هزار نفر است اما متوسط بروز سالانه سرطان در ایران 158 در هر 100 هزار نفر است.

 

 

برنامه جهانی کنترل سرطان چگونه اجرا می شود؟

 

 

اما «برنامه کنترل سرطان» که در دستور کار سیاستگذاران بهداشتی بسیاری از کشورهای پیشرفته و برخی کشورهای در حال توسعه قرار گرفته، چگونه قابلیت اجرایی یافته و نتایج مورد اعتمادی ارائه می دهد؟

سازمان بهداشت جهانی ، ضروری ترین زیرساخت «برنامه کنترل سرطان» را «نظام ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت» می داند. «ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت» سیستمی پیچیده و عظیم شامل جمع آوری ، ذخیره سازی و تجزیه و تحلیل داده های بیماران مبتلا به سرطان در یک منطقه و یک جمعیت مشخص است. ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت، داده های سرطان را از منابع بیمارستانی و غیر بیمارستانی منطقه جغرافیایی مشخص جمع آوری می کند تا روند بروز سرطان را برحسب نواحی مختلف ، در طی زمان ها و بین گروه های جمعیتی دنبال کرده و میزان بروز سرطان را در آن منطقه قابل محاسبه کند.

 اطلاعات نظام ثبت سرطان، علاوه بر کمک موثر در تعیین اولویت های برنامه کنترل سرطان و ارزيابي وضعيت اثربخشي این برنامه که شامل  پیشگیری، تشخیص زودهنگام، درمان و ارائه مراقبت هاي تسکيني به تمام بيماران مبتلابه است، همچنین کاربردهای فراوانی در انجام تحقيقات اپيدميولوژيک و باليني سرطان دارد.

 

تاریخچه ثبت سرطان در جهان

ثبت سرطان در جهان در سال 1930 به عنوان ابزار موثر پیشگیری و کنترل سرطان شناخته شد. نخستین گروه ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت حاصل از داده های کشورها در هامبورگ (1927)، نیویورک (1940) ، کانکتیکات (941) و دانمارک (1942) انجام شد. نخستین کنفرانس ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت نیز در سال 1946 برگزار شد و ایده های متعددی را برای حمایت از تاسیس ثبت سرطان ملی و بین المللی به سازمان بهداشت جهانی ارائه داد و سودمندی داده های مرتبط با بیماران مبتلا به سرطان ، سازمان یافتگی داده ها به شیوه ای منظم و ایجاد ستاد بین المللی به عنوان پل ثبت سرطانهای ملی و بین المللی تاکید کرد.

در سال 1950 سازمان بهداشت جهانی کمیته هایی را برای حمایت از برنامه ثبت سرطان ایجاد  و در سال 1966 آژانس بین المللی تحقیقات سرطان (IARC) کار خود را آغاز کرد. در سال 1966 نیز انجمن بین المللی سرطان (IACR) ایجاد شده و نختسین گزارش جهانی سرطان در پنج قاره را منتشر کرد. امرز 200 مرکز ثبت سرطان در جهان وجود دارد اما پوشش جمعیتی نقاط مختلف جهان به شکل قابل توجهی با یکدیگر متفاوت است به طوری که 99 درصد جمیت آمریکای شمالی تحت پوشش سرطان قرار دارند.

 

 

تاریخچه ثبت سرطان در ایران

 

نخستین گامها برای ثبت سرطان در ایران از دهه 1950 برداشته شد. در سال 1955 اولین موسسه سرطان در دانشگاه تهران (علوم پزشکی تهران) ایجاد شد. نخستین اطلاعات مربوط به ثبت سرطان از ایران توسط دکتر حبیبی در سال 1956 منتشر شد. این گزارش حاوی داده های سالهای 1945 تا 1956 بود. بر اساس این گزارش میزان شیوع سرطان در جنوب 28 در هر 100 هزار نفر و در شمال کشور 42 در هر 100 هزار نفر بود.

در سال 1969 شیوع بالای سرطان مری در شمال ایران (اطراف دریای خزر ) توجه پژوهشگران بین المللی را به خود جلب کرد و نخستین ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت در این منطقه به طور مشترک توسط دانشگاه تهران و آژانس بین المللی تحقیقات سرطان در بابل استان مازندران در ساحل دریای خزر انجام شد و سپس به گیلان گسترش یافت.

بر اساس اطلاعات این ثبت سرطان، محبوبی و همکارانش گزارش دادند که میزان شیوع سرطان مری در استان گلستان بسیار بالا (100 در هر 100 هزار نفر ) بوده است؛ بویژه آن که میزان شیوع در میان مردم ترکمن، بالاتر (109 در هر 100 هزار مرد و 174 در هر 100 هزار زن) بوده است.

در سال 1968 ثبت سرطان استان فارس کار خود را آغار کرد. این ثبت سرطان اطلاعات مربوط به همه موارد سرطان در شیراز که در جنوب کشور قرار دارد را جمع آوری کرد.

همه این تلاشها  اما ، در اوایل دهه 1980 با رخداد وقایع سیاسی اجتماعی در ایران از جمله انقلاب و جنگ با عراق متوقف شدند.

 

 

تصویب قانون «ثبت و گزارش اجباری بیماری های سرطان» در مجلس

 

در سال 1984 «قانون ثبت و گزارش اجباری بیماری های سرطان» توسط مجلس شورای اسلامی تصویب شد. هدف این قانون ترویج انجام تحقیقات اپیدمیولوژیک ، اجرای برنامه های پیشگیرانه منطقه ای و استخراج داده های آماری در مورد بیماران سرطانی بود.  اداره مبارزه با سرطان وزارت بهداشت در

ص بیماری بود که در نهایت، به دلیل عدم پوشش کامل موارد سرطان و کم شماری ، اطلاعات و نتایج  ناقصی به همراه داشت.

 

 

گامهای جدیدتر در ثبت سرطان با مطالعه سرطان مری و معده در شمال ایران

 

آغاز فعالیت ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت مری و معده در شمال ایران

 

با وجود این نتایج ناقص در نخستین گامهای ثبت سرطان مرتبط با وزارت بهداشت، اما ، نظام ثبت این بیماری در ایران، با اجرای نظام ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت اردبیل و گلستان برای انجام مطالعه سرطان مری و معده در شمال ایران (Gastro Esphageal Malgnancy in North of iran) شاهد اجرای گامهای جدیدتری شد.

 

تلاشهای دکتر رضا ملک زاده، سرپرست مطالعه سرطان مری و معده در شمال ایران برای استقرار نظام ثبت سرطان در دهه 70

 

جلسه دکتر رضا ملک زاده با دکتر دی مکس پارکین ، رییس وقت نظام ثبت سرطان سازمان بهداشت جهانی برای استقرار نظام ثبت سرطان اردبیل و گلستان

 

نظام ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت اردبیل و گلستان، با وجود چالشهای جدی که بویژه از سوی حوزه معاونت بهداشتی وزارت بهداشت برای استقرار این نظام وجود داشت، توسط دکتر رضا ملک زاده، رییس پژوهشکده بیماری های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران و با همکاری موثر و وسیع محققانی از دانشگاه های علوم پزشکی تهران، اردبیل،  مازندران، گلستان،  گیلان ، محققان بین المللی بویژه دکتر دی مکس پارکین، رییس وقت نظام ثبت سرطان سازمان بهداشت جهانی و با تلاش و کوشش بسیار مقامات محلی استانهای گلستان و اردبیل طی سالهای 1994 (1373) تا 1995  (1374) تحقق یافت؛ به طوری که مقالات متعدد حاصل از ثبت سرطان  در مطالعه سرطان مری و معده شمال ایران که خود مقدمه مطالعه بزرگ کوهورت گلستان (بررسی علل شیوع و بروز سرطان مری در شمال شرق ایران) قرار گرفت، بعدها در کنار سایر مقالات مرتبط با ثبت سرطان در ایران مورد استناد « Globocan » / «گزارش جهانی ثبت سرطان» واقع شد.

«گزارش جهانی سرطان» / http://globocan.iarc.fr   یک گزارش جامع از وضعیت سرطان در دنیا بود که نسخه جدیدتری از آن، در سال 2010 توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان منتشر شد.

 

 

 

 

 

ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت گلستان و تحولی مهم در نظام ثبت سرطان ایران

 

 

 

گام بعدی که به تثبیت نظام ثبت سرطان در ایران کمک فراوانی کرد، مطالعه بزرگ کوهورت گلستان (بزرگترین مطالعه کوهورت خاورمیانه و شمال آفریقا) بود که به سرپرستی دکتر رضا ملک زاده، رییس پژوهشکده گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران و تیمی از محققان علوم پزشکی تهران ، علوم پزشکی گلستان و با همکاری های موثر بین المللی به اجرا درآمد.

این مطالعه بزرگ 50 هزار نفره که به بررسی علل بروز و شیوع سرطان مری در استان گلستان به عنوان  منطقه ای با بیشترین بروز سرطان مری در جهان پرداخته و دارای دستاوردهای بزرگ ملی و بین المللی است، نیاز به برنامه مقدماتی ثبت سرطان نظام مندتری داشت. بر همین اساس در سال 1385، برنامه ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت گلستان  به عنوان ضرورت اولیه اجرای «مطالعه کوهورت گلستان» در دانشگاه علوم پزشکی گلستان راه اندازی شد و توانست الگویی موفق  برای اجرای ثبت سرطان مبتنی بر کل جمعیت ایران ارائه دهد.

 

 

 

دکتر علیرضا سجادی، مدیر اجرایی ثبت سرطان شمال ایران و دکتر غلامرضا روشندل مدیر اجرایی ثبت سرطان گلستان و برنامه ملی ثبت سرطان

 

برنامه ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت گلستان علاوه بر ارائه این الگوی موفقیت آمیز ، دستاوردهای مهمی به همراه داشت: تالیف 5 جلد کتاب گزارش سالانه، طراحی 19 عنوان طرح تحقیقاتی با همکاری سایر دانشگاه ها، چاپ 30 عنوان مقاله علمی پژوهشی در مجلات معتبر داخلی و خارجی از جمله این دستاوردها بود.

همچنین نخستین گزارش ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت گلستان به آژانس بین المللی تحقیقات سرطان (IARC) و انجمن بین المللی نظام های ثبت سرطان (IACR) ارسال شد و مورد تایید قرار گرفت و در نهایت برنامه ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت گلستان در سال 86  به عضویت انجمن بین المللی نظام های ثبت سرطان (IACR) درآمد.

چاپ داده های ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت استان گلستان در کتاب «سرطان در پنج قاره» (شماره دهم /2014) که معتبرترین مرجع ثبت سرطان وابسته به سازمان بهداشت جهانی است از دیگر دستاوردهای مهم این تلاش بود؛ چراکه تا پیش از این هیچ اطلاعاتی از وضعیت سرطان در ایران در این کتاب که هر 5 سال توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان چاپ می شود، منتشر نشده بود.

 از سویی دیگر، داده های ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت گلستان در پروژه Globocan 2008 مورد استناد قرار گرفت. این پروژه جهانی به صورت دوره ای در مقاطع زمانی مختلف اجرا و نتایج آن توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان منتشر می شود و هدف از اجرای آن تخمین آمار موارد سرطان در کشورهای مختلف جهان است.

 

اجرای نخستین برنامه ملی ثبت سرطان در ایران

 

با الگوی موفقی که ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت استان گلستان، در ایران ارائه کرد، ثبت سرطان ملی در ایران پایه ریزی شد. ثیت سرطان فرایندی بسیار پیچیده و دشوار دارد و اجرای آن در ایران نیازمند همکاری بخشهای مختلف وزارت بهداشت است.  بر همین اساس برای یکپارچه شدن این فعالیتها، تفاهم نامه ای بین معاونت های «تحقیقات» ، «بهداشت» و «درمان»  وزارت بهداشت منعقد و پس از تایید در کمیته ملی کنترل سرطان و کمیته ملی کنترل بیماری های غیرواگیر با تایید وزیر بهداشت برای اجرا به دانشگاه های علوم پزشکی ابلاغ شد. پس از آن، دبیرخانه برنامه ملی ثبت سرطان در ستاد وزارت بهداشت با مدیریت اجرایی دکتر غلامرضا روشندل و زیر نظر دکتر رضا ملک زاده، به کار خود ادامه داد. اجرای دوره های آموزشی برای تقویت دانش تیمهای اجرایی، برگزاری کارگاه های مختلف و نیز اولین همایش ثبت سرطان از جمله اقدامات اجرایی برنامه ملی ثبت سرطان بوده است.

 

تهیه نخستین گزارش ثبت سرطان مبتنی بر کل جمعیت ایران و تایید ورود آن به معتبرترین مرجع جهانی

 

 

سرانجام با اجرای سراسری ثبت سرطان در تمام استانهای ایران طی سال 1393 ،  نخستین گزارش ثبت سرطان مبتنی بر کل جمعیت ایران تهیه شد.

تلاش ایران در ارائه نخستین گزارش ثبت سرطان مبتنی بر کل جمعیت ، تا اندازه ای موثر و نتیجه بخش واقع شد که این گزارش، به دلیل دقت و کیفیت بالا ، برای انتشار در مرجع « ثبت سرطان در پنج قاره جهان »  Cancer Incidence in Five Continents به عنوان معتبرترین مرجع جهانی ثبت سرطان وابسته به سازمان بهداشت جهانی مورد تایید قرار گرفت.

این اتفاق در حالی رخ داد که  ثبت سرطان در ایران، تا پیش از این، همچون سایر کشورهای در حال توسعه ، همواره با محدودیت ها ، دشواری ها و نقایص فراوانی مواجه بود. به عنوان مثال، با این که حدود ۷۰ درصد کل موارد سرطان در جهان، در کشورهای در حال توسعه اتفاق می‌ افتد، اما بیشتر سیستم های ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت، در کشورهای توسعه یافته قرار دارند و تعداد کمی از آنها در کشورهای در حال توسعه هستند. از سویی دیگر، متاسفانه اغلب سیستم های ثبت سرطان موجود در کشورهای درحال توسعه،  با کیفیت بسیار پایینی اطلاعات لازم را جهت بررسی موارد سرطان جمع آوری می‌ کنند.

تحقیقات نشان داده است که اغلب کشورهای در حال توسعه برای اجرای برنامه ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت، از سیستم های ثبت مبتنی بر اطلاعات آزمایشگاهی (پاتولوژی) استفاده می‌کنند که این امر، به کم‌شماری موارد سرطان منجر می شود، این در حالیست که سیستم های ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت کارآمد، علاوه بر جمع آوری اطلاعات آزمایشگاهی به جمع‌آوری اطلاعات بالینی بیماران و اطلاعات مرگ بیماران نیز می پردازند.

در گزارش اخیر ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت ایران، این دستورالعمل مهم، رعایت شده است.  نکته با اهمیت دیگر در گزارش «ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت ایران» ، پوشش بالای جمعیتی (98 درصد) برای بررسی و ثبت موارد بروز سرطان بوده است که این موضوع نیز، در دقت ثبت آمار سرطان بسیار مهم تلقی می شود.  به طوری که در کشورهای توسعه یافته جمعیت تحت پوشش بالاتر از کشورهای در حال توسعه است؛ برای مثال میزان پوشش جمعیتی در ایالات متحده ۹۹ درصد، استرالیا و نیوزلند ۸۶ درصد و اتحادیه اروپا ۵۷ درصد است؛ درحالی که میزان پوشش در کشورهای آمریکای جنوبی و مرکزی تنها ۲۱ درصد  و در کشورهای آفریقایی و کشورهای آسیایی به ترتیب ۱۱ درصد و ۸ درصد است.

با اجرای موفق نخستین ثبت سرطان مبتنی بر کل جمعیت ایران که حاصل تلاش بسیاری از محققان علوم پزشکی و مدیران اجرایی در وزارت بهداشت بوده است، امیدهای فراوانی برای تشخیص و درمان زودهنگام سرطان و کنترل بهتر این بیماری ایجاد و و گامهای محکمی برای تداوم ارائه داده های متقن به مراجع معتبر ثبت سرطان در جهان ایجاد شده است.

 

ضا
مطالب مشابه